Iyi ni ubusobanuro butari ubw'umwimerere, bugamije koroshya gusoma. Igihe hari itandukaniro, reba inyandiko y'Icyongereza.
Ibirimo
Ibyo twiyemeje icumi mu magambo yoroshye
- 1Kugera ku kintu mu ikoranabuhanga ntibiha umuntu uwo ari we wese ubutunzi, ububasha bw'umuco cyangwa uburenganzira bwo kongera gukoresha cyangwa kugurisha umurage.
- 2IRAGE ibanza kubaza abo bireba, kandi ikongera kubabaza iyo intego, ababigenewe cyangwa ikoranabuhanga bihindutse.
- 3Uruhushya rwo guhindura mu ikoranabuhanga cyangwa kubika si uruhushya rwo gutoza AI, gutanga uruhushya mu bucuruzi cyangwa gusangiza abandi.
- 4Imiryango, inzu, ibigo na Leta bishobora kugira ububasha. IRAGE ibugaragaza kandi ntikeka ko ijwi rimwe rivugira bose.
- 5Umurage mutagatifu, ubujijwe cyangwa woroshye ushobora kuguma ufunze.
- 6Kwitirirwa, inkomoko n'imiterere bijyana na buri nyandiko.
- 7Aho umurage uzanye agaciro, gusaranganya inyungu byumvikanwaho mbere y'uko igikorwa gitangira.
- 8Amakuru bwite ari mu byegeranyo by'umurage akurikiza amategeko y'u Rwanda arengera amakuru bwite, harimo amabwiriza yo kuyabika no kuyohereza hanze y'u Rwanda.
- 9Umuntu wese ashobora gutanga ikirego, kandi IRAGE iharanira kwemeza ko cyakiriwe mu minsi itanu y'akazi.
- 10Ibigo bishobora kugenda bigatwara amakuru yabyo.
Amakuru y'inyandiko
- Nyiri politiki
- IRAGE Corporation LLC
- Verisiyo
- 3.0 (isimbura umushinga w'inama nyunguranabitekerezo v2.1)
- Igihe cyo kuvugurura
- Buri mwaka, cyangwa mbere yaho nyuma y'impinduka ikomeye mu mategeko, umuco, ikoranabuhanga cyangwa imiterere y'urwego
- Abo ireba
- IRAGE Corporation LLC, imbuga zayo, ibicuruzwa, serivisi, imishinga n'abafatanyabikorwa bemewe, harimo urubuga Digital Heritage Preservationists (DHP)
- Ububasha
- Repubulika y'u Rwanda, ikanakurikizwa mu rwego mpuzamahanga aho bikwiye kandi byemewe n'amategeko
- Indimi
- Icyongereza. Ubusobanuro mu Gifaransa no mu Kinyarwanda butangwa kugira ngo bworoshye gusoma
Irangashingiro
Umurage urenze kuba icyegeranyo cy'ibintu, inyandiko cyangwa amakuru. Ni umurage muzima w'ubumenyi, umwirondoro, urwibutso, ubuhanzi, imibanire, iyobokamana, imiyoborere n'inshingano zihererekanywa hagati y'ibisekuru.
Ubumenyi gakondo, imvugo z'umuco gakondo, amateka avugwa, indimi, ubwenge bwerekeye ibidukikije, ubuhanzi, inyandiko z'abakurambere n'ububiko bw'inyandiko bw'imiryango birahangwa, bikabungabungwa kandi bigahererekanywa mu bisekuru. Bishobora kuba rusange, bigengwa n'amabwiriza y'umuco, bigashingwa abarinzi runaka cyangwa bikarindwa n'uburenganzira buteganywa n'amategeko.
IRAGE Corporation LLC ("IRAGE", bisobanura Innovation for Regenerative African Generational Excellence) yemera ko guhindura umurage mu ikoranabuhanga bizana amahirwe n'inshingano. Guhindura mu ikoranabuhanga bishobora gukomeza kubungabunga, kugera ku murage, uburezi, ubushakashatsi, uruhare mu muco n'amahirwe y'ubukungu. Nta ngamba zo kurinda, bishobora no gutuma habaho kwigarurira ibitari ibyawe, kuvana amakuru bitemewe, kugaragaza ibintu uko bitari, gutakaza imiterere yabyo no kwimura ubugenzuzi bukava ku bashinzwe kurinda umurage.
Izina IRAGE ni ijambo ry'Ikinyarwanda risobanura umurage. Politiki igaragaza Icyifuzo cya 5 cy'Icyerekezo 2063 cy'Umuryango w'Afurika Yunze Ubumwe: Afurika ifite umwirondoro ukomeye w'umuco, umurage, indangagaciro n'imyitwarire myiza bihuriweho [AU2063].
Binyuze ku rubuga Digital Heritage Preservationists (DHP) n'urusobe rwarwo, IRAGE yiyemeje uburyo bwubahiriza uburenganzira aho ikoranabuhanga rikorera ugukomeza k'umuco aho kuwukamura.
Kugera ku kintu mu ikoranabuhanga ntibitanga ubwabyo ububasha bw'umuco, ubutunzi, uruhushya rwo kongera gukoresha cyangwa uburenganzira bwo gucuruza.
Igice cya I — Ishingiro rya politiki
1. Itangazo rya politiki
IRAGE yubaha, irinda kandi iteza imbere uburenganzira n'inyungu zemewe by'imiryango gakondo, abasangwabutaka aho bemewe, abarinzi b'umuco, inzu, imiryango migari, abahanzi, ibigo by'umurage, ububiko bw'inyandiko, ingoro ndangamurage n'abandi bafite uburenganzira bwemewe.
Ibikorwa byose bijyanye n'ubumenyi gakondo n'umurage w'ikoranabuhanga biyoborwa na:
- Icyubahiro n'ubuziranenge bw'umuco.
- Ubwigenge bw'umuryango n'ubusugire bw'umuco.
- Uruhushya rutanzwe ku bushake, mbere kandi hamenyeshejwe (FPIC), aho bikwiye.
- Kwemera ububasha bwemewe bw'ibigo, ubushingiye ku muco n'ubuteganywa n'amategeko.
- Kubaha umutungo bwite mu by'ubwenge n'ubundi burenganzira bukurikizwa.
- Gukorera mu mucyo, kubazwa inshingano no gukurikiranwa.
- Gusubiranamo kuringaniye no gusaranganya inyungu mu buryo bukwiye.
- Gucunga amakuru neza no kubungabunga mu ikoranabuhanga mu buryo bufite inshingano.
- Kurinda gutoza AI bitemewe n'ikoreshwa rya kabiri.
- Ugukomeza no kuramba kw'umurage mu bisekuru.
IRAGE ntifata kuboneka kw'ibikoresho by'umurage kuri interineti, mu bubiko bw'inyandiko rusange cyangwa mu byegeranyo by'ibigo nk'uruhushya ruhagije rwo kongera kubikoresha uko ubishaka.
2. Intego n'icyerekezo
Iyi Politiki igamije:
- Kurinda ubumenyi gakondo n'imvugo z'umuco by'imiryango.
- Gushyiraho ingamba zifatika zo kurwanya kwigarurira ibitari ibyawe, kuvana amakuru bitemewe no gukoreshwa nabi.
- Kwemera uburenganzira n'inshingano by'abarinzi, inzu, imiryango migari n'ibigo by'umurage.
- Gushyiraho uburyo bunyuze mu mucyo bwo gutanga uruhushya n'ububasha.
- Gusobanura uburenganzira bwo kugera ku murage w'ikoranabuhanga, kuwubungabunga, kwitirirwa no kuwongera gukoresha.
- Kurinda ubumenyi bworoshye, butagatifu, bubujijwe kandi bufite agaciro mu muco.
- Kurinda imisanzu y'ibigo, uburenganzira bw'abahanzi n'inyungu z'imiryango.
- Kugenga AI, imashini yiga, itangazamakuru rihimbano n'irindi koranabuhanga rishya.
- Guteza imbere gusaranganya inyungu mu buryo bukwiye no gusubiranamo nyakuri.
- Gushyigikira isubizwa ry'umurage mu ikoranabuhanga, kuwugarura iwabo n'ubutabera bushingiye ku muco.
- Gukomeza uruhare rw'imiryango n'ubusugire mu ikoranabuhanga.
- Gushyiraho uburyo bubazwa inshingano bwo kugenzura, kwakira ibirego no gukemura ibibazo.
3. Aho ikurikizwa n'abo ireba
3.1 Ibikorwa birebwa. Politiki ikurikizwa ku bikorwa bya IRAGE bijyanye na:
- Guhindura umurage mu ikoranabuhanga no kuwubungabunga mu ikoranabuhanga.
- Kwakira, kwandika no gucunga ububiko bw'inyandiko.
- Gufata no kwandukura amateka avugwa.
- Gufotora, kwandika mu majwi n'amashusho no gukora kopi.
- Gukora metadata, kataloge no kwandika uburenganzira.
- Ikarita y'umuco, GIS no kwandika ahantu.
- Kubara inkuru mu ikoranabuhanga no gusobanura.
- Gufata amashusho ya 3D, photogrammetry, impanga z'ikoranabuhanga n'ahantu hihariye ho kwinjiramo.
- Ububiko bw'ikoranabuhanga na serivisi zo gucunga amakuru y'ibigo.
- Amasoko y'umuco n'impushya z'ikoranabuhanga.
- Ubushakashatsi, inyandiko zitangazwa na gahunda z'uburezi.
- Gukora kataloge, guhindura indimi, kwandukura amajwi, gushyira mu byiciro no gusesengura bifashijwemo na AI.
- Imashini yiga, gukora amakusanyirizo y'amakuru, gutoza moderi no guhanga ibikubiyemo bihimbano.
- Ubufatanye, impushya, gukwirakwiza no kugera ku makuru kw'abandi.
3.2 Abantu n'imiryango bireba. Mu rwego rw'imikoranire yabo na IRAGE, Politiki ireba abagize inama y'ubutegetsi, abayobozi, abakozi n'ubuyobozi; abakora amasezerano, abajyanama n'abatanga serivisi za tekiniki; abakorerabushake, abimenyereza umwuga n'abakozi b'imishinga; abashakashatsi, intiti n'abakoresha bemewe; abafatanyabikorwa b'ibigo n'imiryango itanga imisanzu; abatanga imisanzu bo mu miryango n'abakora ibikorwa by'umuco; abahanzi n'abategura ibikubiyemo by'umuco; abacuruzi bo ku isoko, abahawe impushya n'abafatanyabikorwa mu bucuruzi; n'abakoresha urubuga DHP. IRAGE imenyesha abandi ibibasabwa kandi ikabishyira mu masezerano, impushya n'uburyo bw'imikorere y'urubuga.
3.3 Imbuga zishamikiyeho. Politiki ikurikizwa ku Bubiko bw'ikoranabuhanga (DR), Ububiko bw'ikoranabuhanga nka serivisi (DRaaS), Isoko ry'umuco, Knowledge Hub, gahunda z'uburezi n'izindi serivisi zishamikiyeho. Uburenganzira n'impushya bijyanye n'umutungo w'umurage bigumana na wo, uko igicuruzwa cya IRAGE kiwubika, kiwutunganya cyangwa kiwugaragaza cyaba kiri kose.
3.4 Amagambo akoreshwa n'imiterere y'igihugu. Amategeko y'u Rwanda avuga "imiryango y'ibanze", "abafite ubumenyi gakondo", "imvugo z'umuco" n'"umurage ndangamuco" [L28/2016 Ing. 2]. Iyi Politiki ikoresha "ubumenyi gakondo" nk'ijambo rusange rivuga ubumenyi bw'imiryango gakondo, abarinzi, inzu n'imiryango migari. Ibivugwa ku basangwabutaka no kuri UNDRIP bikurikizwa nk'amahame mpuzamahanga y'inama, kandi nk'amategeko ategeka gusa aho ububasha bubireba bubyemera. Aho ijambo ry'amategeko y'u Rwanda rikurikizwa, igisobanuro cyaryo mu mategeko ni cyo kigenderwaho mu by'amategeko.
Igice cya II — Ibisobanuro n'uburenganzira
4. Ibisobanuro
4.1 Ubumenyi gakondo (IK): ubumenyi, udushya, imigenzo, ubumenyi ngiro, ubwenge n'imiterere y'umuco byatejwe imbere, bibungabungwa cyangwa bihererekanywa n'imiryango gakondo, abasangwabutaka aho bemewe, n'abarinzi b'umuco mu bisekuru. Ingero: imigenzo ivugwa, indimi, ubumenyi bwerekeye ibidukikije n'ubuhinzi, ubuvuzi gakondo, ubukorikori, umuziki, imikino, ubumenyi bwerekeye iyobokamana n'imiyoborere gakondo.
4.2 Imvugo z'umuco gakondo (TCEs): uburyo umuco n'ubumenyi gakondo bigaragazwamo, harimo umuziki, imbyino, ibishushanyo, ibimenyetso, inkuru, imihango, ibihangano by'ubuhanzi, ubukorikori n'imikino.
4.3 Umurage w'ikoranabuhanga: umurage w'umuco, w'amateka, w'ubucukumbuzi, w'ubuhanzi, w'ururimi, w'ububiko bw'inyandiko cyangwa w'umuryango wavukiye mu ikoranabuhanga cyangwa ugaragazwa mu ikoranabuhanga, nk'inyandiko zandikishijwe intoki zahinduwe mu ikoranabuhanga, amafoto, amajwi, moderi za 3D, amakarita ya GIS, impanga z'ikoranabuhanga, inyandiko za metadata n'imurikagurisha ryo mu ikoranabuhanga.
4.4 Umurinzi w'umuco: umuntu, inzu, umuryango mugari, ubwoko, urwego gakondo, umuryango cyangwa urundi rwego rwemewe rwashinzwe gucunga, kurinda, gusobanura cyangwa guhererekanya umurage runaka.
4.5 Umuryango: itsinda rihujwe n'umwirondoro, inkomoko, ubutaka, umuco, imigenzo, ubumenyi, amateka bahuriyeho cyangwa indi mibanire yemewe.
4.6 Ikigo cy'umurage: ingoro ndangamurage, ububiko bw'inyandiko, isomero, ikigo cy'ubushakashatsi, ikigo cy'umuco, urwego gakondo cyangwa undi muryango wemewe ushinzwe gukusanya, kubungabunga, kwandika, gusobanura cyangwa kurinda umurage.
4.7 Ufite uburenganzira: umuntu cyangwa urwego rufite uburenganzira cyangwa inyungu zishingiye ku mategeko, ku masezerano, ku muco, rusange cyangwa izindi zemewe ku mutungo w'umurage.
4.8 Utanga umusanzu: umuntu cyangwa umuryango uwo ari wo wese utanga, uhanga, wandika, uhindura mu ikoranabuhanga, usobanura, utanga uruhushya cyangwa ubundi buryo atanga ibikoresho by'umurage cyangwa amakuru abijyanye na byo.
4.9 FPIC: Uruhushya rutanzwe ku bushake, mbere kandi hamenyeshejwe, uburyo abafite uburenganzira cyangwa imiryango bafata icyemezo nta gahato, mbere y'uko igikorwa giteganyijwe kiba, hakurikijwe uburenganzira n'imiterere bikurikizwa.
4.10 Umutungo w'umurage: ikintu cyose cy'umurage gifatika, cy'ikoranabuhanga, cyavukiye mu ikoranabuhanga, cyanditswe cyangwa kidafatika gicungwa, kigerwaho, gitunganywa cyangwa kigaragazwa binyuze muri serivisi ya IRAGE.
4.11 Igikomoka ku murage: ihinduka iryo ari ryo ryose, ubusobanuro mu yindi ndimi, kwandukura, kugaragaza mu mashusho, kongera kubaka, kugaragaza mu buryo buhimbano, amakusanyirizo y'amakuru, ibyakozwe na moderi cyangwa ikindi kintu cyakomotse ku mutungo w'umurage.
4.12 Ikoreshwa rya kabiri: ikoreshwa iryo ari ryo ryose rirenze intego yatangajwe kandi yemejwe mbere, harimo ubushakashatsi bushya, gucuruza, gukora amakusanyirizo y'amakuru, gutoza AI, gutanga impushya cyangwa gukwirakwiza ku bandi.
4.13 Ububasha bw'umuco: ububasha bwemewe bukomoka ku migenzo, ku kwemerwa n'umuryango, ku nshingano z'ikigo, ku burenganzira buteganywa n'amategeko, ku nshingano zo kurinda cyangwa ku yindi soko ikwiye.
4.14 CHREC: Komite ishinzwe gusuzuma uburenganzira ku murage ndangamuco n'imyitwarire myiza yashyizweho n'igice cya 25.
4.15 Ubumenyi gakondo (mu mategeko): ubumenyi bukomoka ku muryango w'ibanze, bugaragarira mu bikorwa by'umuco runaka bihererekanywa hagati y'ibisekuru, cyangwa bwanditswe n'umuntu mu izina ry'inzu mu bisekuru [L28/2016 Ing. 2(9)]. Ubumenyi gakondo burinzwe buhangwa kandi bugahererekanywa mu buryo gakondo no mu bisekuru, kandi ni igice cy'umwirondoro w'umuco w'umuryango wemewe ko ubufite binyuze mu butunzi rusange n'ubw'umuco [L28/2016 Ing. 38].
4.16 Imvugo y'umuco (mu mategeko): uburyo ubumenyi bw'umuco bugaragazwa cyangwa bwigaragaza [L28/2016 Ing. 2(3)].
4.17 Umurage ndangamuco udafatika (mu mategeko): imigenzo n'ubuvanganzo bivugwa, indirimbo, imbyino z'umuco, imihango na kirazira, ubuhanzi n'ubukorikori bidafatika, iminsi mikuru, ibirori by'umuco, ubumenyi n'imigenzo, hamwe n'umurage w'inyandiko nk'inyandiko zandikishijwe intoki zidakunze kuboneka, amashusho n'amagambo yavuzwe [L28/2016 Ing. 5].
4.18 Urwego rubifitiye ububasha: urwego rwa Leta rwahawe ububasha n'amategeko bwo gutanga uruhushya, kwandika, kubarura, gushyira mu byiciro cyangwa kugenga igikorwa cy'umurage kireba, nka Minisiteri ifite umuco mu nshingano n'Inteko y'Umuco mu rwego rw'inshingano zayo [L28/2016; RCHA-PO82/2020].
5. Amahame remezo
- 5.1 Icyubahiro cy'umuco. Umurage ugaragazwa kandi ugafatwa mu cyubahiro, ubunyangamugayo no mu miterere ikwiye.
- 5.2 Ubusugire bw'umuryango. Imiryango n'abarinzi bemewe bagumana ububasha nyakuri ku bumenyi bwabo n'inyungu zabo ku murage.
- 5.3 Kwemera ububasha. Ububasha bushingiye ku muco, ku bigo, ku muntu ku giti cye, rusange n'ubuteganywa n'amategeko buramenyekana kandi bukubahwa.
- 5.4 Uruhushya n'uruhare. Uruhushya rubonwa mbere y'ibikorwa birusaba, kandi kugisha inama bikorwa mu buryo nyakuri, bugerwaho kandi bwumvikana.
- 5.5 Uburinganire no gusubiranamo. Agaciro gakomoka ku murage kagomba kuzana inyungu zikwiye kandi zumvikanyweho.
- 5.6 Kubazwa inshingano. Ibyemezo, impushya, amabwiriza yo kugera ku bintu n'impinduka zikomeye birandikwa kandi bigakurikiranwa.
- 5.7 Kuringaniza. Ingamba zo kurinda zijyana n'uburyo umutungo woroshye, imiterere yawo, ibyago n'ikoreshwa riteganyijwe.
- 5.8 Inshingano ku bisekuru. Gucunga umurage bizirikana uburenganzira n'inyungu by'ibisekuru bizaza.
- 5.9 Ubusugire mu ikoranabuhanga. Ikoranabuhanga rishyigikira igenzura ryemewe, imiyoborere, kubungabunga no gukoresha neza amakuru y'umurage.
- 5.10 Inshingano mu ikoranabuhanga. Ikoranabuhanga rikorera gusobanura, kubungabunga n'uruhare aho gusimbura ububasha bw'abantu, imiryango cyangwa ibigo.
- 5.11 Kubahiriza amategeko. Aho amategeko aha umuntu cyangwa urwego rwa Leta ububasha cyangwa uburinzi bwihariye, IRAGE ibanza gukurikiza amategeko hanyuma igashyira mu bikorwa iyi Politiki nk'inyongera.
6. Kwemera uburenganzira n'inyungu zemewe
Uburenganzira bujyanye n'umurage bushobora kuba ubw'umuntu ku giti cye, rusange, ubw'ibigo, ubushingiye ku muco, ku masezerano cyangwa ku mategeko, kandi bushobora guhurirana.
6.1 Inyungu z'umuco n'iza rusange. Imiryango ishobora kugira uburenganzira n'inyungu rusange ku bumenyi gakondo, imvugo z'umuco, inkuru, imigenzo n'umutungo w'umurage. Izo nyungu ntizivaho kubera ko ibintu byafashwe amajwi, byahinduwe mu ikoranabuhanga, byatangajwe cyangwa byashyizwe mu bubiko bw'inyandiko. IRAGE ishyira mu bikorwa iyi Politiki, umuryango waba warandikishije ubumenyi bwawo cyangwa imvugo zawo mu rwego rwa Leta cyangwa utarabyandikishije. Kwandikisha bikomeza uburinzi buteganywa n'amategeko [L28/2016 Ing. 30, 42] ariko si ngombwa kugira ngo IRAGE ibyubahe.
6.2 Uburenganzira bw'umuntu ku giti cye n'ubw'abahanzi. Abahanzi, abashakashatsi, abafotozi, abakora filime, ababaza amateka avugwa, abanyabugeni, abanditsi n'abandi batanga imisanzu bagumana uburenganzira bafite mu buryo bwemewe n'amategeko, hubahirijwe amasezerano n'amategeko.
6.3 Uburenganzira bw'ibigo. Ingoro ndangamurage, ububiko bw'inyandiko, amasomero, ibigo by'ubushakashatsi n'indi miryango y'umurage bishobora kugira uburenganzira n'inshingano ku byegeranyo bifatika, amafoto, amashusho n'amajwi byafashwe, ubushakashatsi n'inyandiko, metadata z'ikigo, inyandiko zo kubungabunga, inyungu z'uburenganzira bw'umuhanzi n'iz'impushya, n'amabwiriza yo kugera ku bintu. Kugira uruhare muri serivisi ya IRAGE ntibyimura ubwo burenganzira cyangwa ububasha.
6.4 Kwitirirwa, ubuziranenge n'uburenganzira bushingiye ku cyubahiro. IRAGE ifata ingamba zumvikana zo kubungabunga kwitirirwa nyakuri, inkomoko, imiterere y'umuco n'ubuziranenge bw'uko umurage ugaragazwa. Hakurikijwe amategeko y'u Rwanda, uburenganzira bushingiye ku cyubahiro bw'ufite ubumenyi gakondo (kwitirirwa, kurindwa kwitirirwa ibitari ibye no kurindwa gufatwa nabi) buhoraho, ntibwimurwa kandi ntibushobora kurekurwa cyangwa kwimurirwa undi [L28/2016 Ing. 40]. IRAGE ntizigera isaba ubufite kuburekura cyangwa kubwimurira undi.
6.5 Kugera ku bintu no kubibuza. Abafite uburenganzira n'abarinzi bemewe bashobora gusaba amabwiriza yo kugera ku bintu, hubahirijwe amategeko, uburenganzira bushingiye ku masezerano, inshingano z'inyungu rusange n'izindi nyungu zemewe.
6.6 Gusuzuma, gukosora no gukemura. Abatanga imisanzu, imiryango n'ibigo bashobora gusaba ko hasuzumwa kwitirira ibitari ukuri, kugaragaza ibintu uko bitari, ikoreshwa ritemewe, kugera ku bintu mu buryo budakwiye cyangwa andi makosa avugwa.
6.7 Gusaranganya inyungu. Aho ubumenyi cyangwa ibikoresho by'umurage bigira uruhare mu gaciro k'ubucuruzi cyangwa ak'ubukungu, abafite uburenganzira n'imiryango bireba bagishwa inama kandi hagashyirwaho uburyo bukwiye bwo gusaranganya inyungu mbere y'uko igikorwa gitangira.
6.8 Nta kwimura byikora. Guhindura mu ikoranabuhanga, gukora metadata, kubungabunga, kubika cyangwa kugira uruhare ku rubuga ubwabyo ntibyimurira IRAGE ubutunzi, ububasha bw'umuco cyangwa uburenganzira busesuye bwo kubyaza umusaruro.
Igice cya III — Ububasha bw'umuco, uruhushya no kugera ku bintu
7. Kwemera ibigo by'umurage n'abarinzi gakondo
7.1 Inkomoko nyinshi z'ububasha. Ububasha bwemewe ku murage bushobora kuba mu biganza by'impande nyinshi: inzego gakondo n'iz'umuco; inzu, amoko n'imiryango migari; abarinzi bemewe; abakuru n'abafite ubumenyi; ingoro ndangamurage, ububiko bw'inyandiko n'amasomero; inzego za Leta zishinzwe umurage zikoresha ububasha buteganywa n'amategeko; abahanzi n'abafite uburenganzira ku giti cyabo; n'abandi bahagarariye bemewe mu mategeko cyangwa mu muco. Nta cyiciro na kimwe gifatwa nk'igisumba ibindi, keretse amategeko abiteganya mu buryo bweruye.
7.2 Kugaragaza ububasha. Mbere y'ibikorwa bijyanye n'umurage ushobora kuba woroshye cyangwa rusange, IRAGE cyangwa umufatanyabikorwa wayo wemewe, aho bishoboka mu buryo bwumvikana, igomba:
- Kumenya abafite uburenganzira n'abarinzi bireba.
- Kugaragaza imiterere n'inkomoko y'ububasha bwabo.
- Kumenya inyungu zihurirana cyangwa zivuguruzanya.
- Kugena impushya z'ibigo, iz'abantu ku giti cyabo, iz'umuryango n'iziteganywa n'amategeko zisabwa.
- Kwandika inzira y'uruhushya n'imbibi zose.
7.3 Inshingano z'ibigo n'iz'imiryango. Uruhare rw'ikigo ntirusimbura ububasha bw'umuryango, kandi kugisha inama umuryango ntibivanaho uburenganzira bwemewe bw'ikigo. IRAGE igaragaza neza inshingano za buri ruhande mu masezerano.
7.4 Imbibi mu miryango. Ubumenyi bumwe bugengwa n'imbibi z'umuco zishingiye ku muryango mugari, igitsina, imyaka, kuba umuntu yaratangijwe mu migenzo, umwanya gakondo, igihembwe, umuhango cyangwa andi mabwiriza. Izo mbibi zitabwaho mu gutanga uruhushya no gushyira mu byiciro byo kugera ku bintu aho zizwi kandi zishobora kumenyekana mu buryo bwumvikana.
8. Uruhushya n'ububasha
8.1 Igisabwa rusange. IRAGE ibona uruhushya rukwiye mbere yo gukusanya, gufata amajwi, guhindura mu ikoranabuhanga, gutangaza, gukwirakwiza, gucuruza cyangwa ubundi buryo bwo gutunganya ibikoresho by'umurage aho amategeko, amasezerano, ubutunzi bw'uburenganzira, amabwiriza y'umuco cyangwa iyi Politiki bibisaba.
8.2 Uruhushya rutanzwe ku bushake, mbere kandi hamenyeshejwe. Aho bikwiye, IRAGE ikoresha FPIC nk'uburyo ngenderwaho. Uruhushya rugomba kuba:
- Ku bushake: rutanzwe nta gahato, nta buriganya cyangwa igitutu kidakwiye.
- Mbere: rubonwa mbere y'igikorwa.
- Hamenyeshejwe: rushingiye ku makuru yumvikana ku ntego, ingano, ibyago, kugera ku bintu, ikoranabuhanga n'ikoreshwa riteganyijwe.
- Nyakuri: rutanzwe binyuze mu buryo bwo gufata ibyemezo bwubaha uburenganzira n'ububasha bireba.
8.3 Ububasha rusange kandi buhurirana. Aho umurage ari rusange cyangwa ugengwa n'abarinzi benshi, IRAGE ntikeka ko uruhushya rw'umuntu umwe ruhagije. Uburyo bwo gutanga uruhushya bugomba kugaragaza ushobora kwemeza igikorwa, niba abandi barinzi cyangwa ibigo bigomba kugishwa inama, niba amatsinda runaka afite uburenganzira bwihariye bwo gufata ibyemezo, n'uko kutumvikana cyangwa gushidikanya bizakemurwa.
8.4 Kwandika uruhushya. Uruhushya n'ububasha byandikwa binyuze mu masezerano yanditse, impapuro zasinywe, uruhushya rw'amagambo rwafashwe amajwi, ibyemezo by'ibigo cyangwa ubundi buryo bushobora kugenzurwa, bigaragaza intego, ikintu, imikoreshereze yemewe, imbibi, igihe, impande n'amabwiriza yo kongera gusuzuma. Aho amategeko asaba uruhushya rwanditse, inyandiko ni itegeko, urugero mbere yo kubyaza umusaruro ubumenyi gakondo bwanditswe [L28/2016 Ing. 39] cyangwa gukoresha imvugo y'umuco y'undi mu nyungu z'ubukungu [L28/2016 Ing. 36].
8.5 Abana n'abantu batishoboye. Ibikorwa birimo abana cyangwa abantu batishoboye bikurikiza ibisabwa mu kurinda, mu buzima bwite no mu ruhushya, harimo uruhushya rw'ababyeyi, abarera cyangwa ibigo aho bisabwa.
8.6 Nta ruhushya ruhishe. Uruhushya rwo gufata amajwi, guhindura mu ikoranabuhanga, kubungabunga cyangwa kugaragaza umutungo w'umurage ntiruyemera gutanga impushya mu bucuruzi, gutangaza bidafitanye isano, kongera gukwirakwiza ku mugaragaro, gutoza moderi za AI, gukora kopi zihimbano, abandi kugera ku makusanyirizo y'amakuru cyangwa kwimurira undi uburenganzira. Buri kimwe gisaba uruhushya rwihariye aho bikwiye.
8.7 Impushya ziteganywa n'amategeko. Mbere y'uko igikorwa gitangira, IRAGE igena kandi ikandika niba kimwe muri ibi gikurikizwa:
- Uruhushya rw'ubushakashatsi. Ubushakashatsi ku murage ndangamuco uri ku butaka, munsi y'ubutaka cyangwa munsi y'amazi busaba uruhushya rw'urwego rubifitiye ububasha, rumenyeshwa Minisiteri. Umushakashatsi agomba gushyikiriza ibyavuye mu bushakashatsi urwego rwamuhaye uruhushya, kopi ikagenerwa Minisitiri [L28/2016 Ing. 27, 28].
- Umurage washyizwe mu byiciro. Nta muntu ushobora gusenya, kwimura, gusana cyangwa guhindura umurage ndangamuco washyizwe mu byiciro atabanje kubona uruhushya rwanditse rwa Minisitiri. IRAGE ifata gukoresha intoki mu guhindura mu ikoranabuhanga cyangwa kubungabunga nk'ibiri muri iri tegeko [L28/2016 Ing. 15].
- Kohereza umurage ufatika mu mahanga. Kohereza burundu umurage ndangamuco w'igihugu mu mahanga birabujijwe. Kohereza by'agateganyo hagamijwe gusana, guteza imbere, ubushakashatsi cyangwa imurikagurisha bisaba uruhushya rwa Minisitiri [L28/2016 Ing. 22, 23]. IRAGE ntiyohereza umurage ufatika mu mahanga kugira ngo uhindurwe mu ikoranabuhanga nta rwo ruhushya.
- Gukoresha imvugo z'umuco mu bukungu. Gukoresha imvugo z'umuco z'igihugu mu nyungu z'amafaranga bitangirwa amafaranga y'uburenganzira agenwa n'urwego rubifitiye ububasha. Gukoresha imvugo z'umuco z'undi mu nyungu z'amafaranga bisaba amasezerano yanditse n'uzifite [L28/2016 Ing. 34 kugeza 36].
- Amakuru bwite. Inyandiko z'umurage zigaragaza abantu bariho zinagengwa n'igice cya 15.
8.8 Kopi z'ikoranabuhanga no kubika hanze y'igihugu. Amabwiriza y'amategeko yerekeye kohereza mu mahanga areba umurage ndangamuco w'igihugu. Niba kandi uko agera kuri kopi z'ikoranabuhanga ntibirasobanuka mu nyandiko zasuzumwe, kandi biri mu bigomba kwemezwa mu by'amategeko mu Mugereka V. Kugeza byemejwe, IRAGE ntiyohereza hanze y'u Rwanda dosiye z'umwimerere z'ikoranabuhanga z'umurage washyizwe mu byiciro cyangwa wanditswe itabanje kubona uruhushya rwanditse rw'urwego rubifitiye ububasha n'urw'umurinzi bireba.
9. Uruhushya ruhoraho n'isuzuma ry'umuco
Uruhushya si igikorwa cy'ubuyobozi gikorwa rimwe iyo imiterere cyangwa ingaruka z'igikorwa zihindutse cyane. IRAGE ishyiraho uburyo bwo kongera gusuzuma impushya igihe:
- Intego y'ibanze ihindutse.
- Hateganyijwe abandi bagenewe cyangwa urundi rwego rwo kugera ku bintu.
- Hazanywe ikoranabuhanga rishya.
- Hatekerejwe kubyaza umusaruro mu bucuruzi.
- Hateganyijwe gukoresha AI cyangwa imashini yiga.
- Havutse ibyoroshye cyangwa ibyago bishya mu muco.
- Ufite uburenganzira bwemewe asabye ko byongera gusuzumwa.
Impinduka ku ntego, ingano cyangwa imiterere y'ibyago zishobora gusaba kongera gutanga uruhushya.
10. Ubuziranenge bw'umuco, kwitirirwa n'inkomoko
IRAGE ifata ingamba zumvikana kugira ngo ibikoresho by'umurage bitagorekwa, bitagaragazwa uko bitari cyangwa ngo bitandukanywe n'imiterere yabyo y'ingenzi y'umuco. Aho bishoboka, inyandiko zigaragaza inkomoko n'imiterere y'umuco; uwahanze cyangwa uwatanze umusanzu uzwi; abarinzi cyangwa ibigo; imiterere y'amateka n'iy'ahantu; ururimi n'amagambo akoreshwa; inkomoko n'urunana rw'abarinzi; uko uburenganzira n'impushya bihagaze; amabwiriza yo kugera ku bintu no kubyongera gukoresha; ibishidikanywaho bizwi cyangwa imisobanurire ivuguruzanya; n'inama z'umuryango zikwiye.
IRAGE ntigaragaza ku bushake inkomoko ihimbano, kwitirira ibitari ukuri cyangwa kugaragaza umuco mu buryo buyobya cyane. Aho ubumenyi bujyaho impaka, budasobanutse cyangwa bushobora gusobanurwa mu buryo bwinshi, inyandiko irabivuga aho guhimba ukuri kudashidikanywaho.
11. Ubumenyi bworoshye, butagatifu n'ububujijwe
11.1 Kwemera. Si umurage wose ugomba kugerwaho na rubanda. Uburinzi bwongerewe bushobora gukenerwa kuri:
- Ubumenyi butagatifu n'ubw'imihango.
- Umurage ujyanye no gushyingura.
- Imigenzo y'iyobokamana n'inkuru ntagatifu.
- Ubumenyi bugenewe ubwoko cyangwa umuryango mugari runaka.
- Imigenzo igenewe igitsina cyangwa imyaka runaka.
- Ubumenyi bw'ibanga cyangwa bugenewe abatangijwe mu migenzo.
- Ubumenyi bworoshye bwerekeye ibidukikije cyangwa ahantu.
- Inyandiko bwite cyangwa z'umuryango zifite ingaruka zikomeye ku buzima bwite.
- Ububiko bw'inyandiko bworoshye bwerekeye amakimbirane, harimo ibikoresho bijyanye na Jenoside yakorewe Abatutsi mu 1994, busaba isuzuma ryongerewe no gufatanya n'inzego z'igihugu zibifitiye ububasha, nka Komisiyo y'Igihugu yo Kurwanya Jenoside, n'abahagarariye abarokotse aho bikwiye.
11.2 Ibyiciro byo kugera ku bintu. IRAGE ikoresha ibyiciro bitanu: Bifunguye, Abiyandikishije, Umuryango, Bibujijwe, na Bitagatifu cyangwa Byabujijwe by'agateganyo (reba Umugereka I).
11.3 Ingamba zo kurinda. Bitewe n'ibyago, IRAGE ishobora gukoresha kugabanya ababibona n'impushya, kwandika abinjira n'inzira z'igenzura, ibihe byo kubibuza, ibirango ku mashusho no kugenzura ikurwa ku rubuga, guhisha amakuru no kuyabika ahantu hizewe, gusiba ibice cyangwa gutangaza igice, guhisha aho ahantu ari, kugabanya ababona metadata, n'irindi suzuma ry'imyitwarire myiza cyangwa ry'umuco.
11.4 Ingamba zo kwirinda. Iyo havutse impungenge zifite ishingiro ko kugerwaho na rubanda bishobora guteza ingaruka mbi zikomeye ku muco, IRAGE ishobora kugabanya by'agateganyo uburenganzira bwo kubigeraho mu gihe isaba ibisobanuro abafite uburenganzira n'abarinzi. Izo ngamba zingana n'ikibazo kandi zongera gusuzumwa vuba.
11.5 Amabwiriza n'ibirango by'umuryango. Iyo umuryango ubihisemo, IRAGE ishobora gushyigikira ibirango by'amabwiriza bisomwa n'imashini, nka Traditional Knowledge Labels zakozwe na Local Contexts, kugira ngo amabwiriza y'umuryango yerekeye kugera ku bintu no kubikoresha ajyane n'inyandiko [TKLABELS]. Ibirango bigaragaza amategeko bwite y'umuryango. IRAGE ntibishyiraho ku bwayo kandi ifatanya n'umuryango mu kubihuza n'imiterere y'u Rwanda.
Igice cya IV — Umurage w'ikoranabuhanga, amakuru n'ikoranabuhanga
12. Urwego rw'uburenganzira ku murage w'ikoranabuhanga
Hubahirijwe amategeko n'amasezerano, IRAGE yemera akamaro ko kubungabunga no kwandika uburenganzira n'inyungu bikurikira: kubungabunga no gucunga ububiko bw'inyandiko; kugera ku bintu no gutangaza bigenzurwa; kwitirirwa no gushimirwa; ubuziranenge n'ukuri ku miterere; impushya no kongera gukoresha byemewe; gukora kopi no gukwirakwiza; isubizwa ry'umurage mu ikoranabuhanga no kuwugarura iwabo; gutwara no kugarura amakuru; ububasha bw'umuco n'imiyoborere y'uburinzi; no kurinda ikoreshwa ry'ibikomoka ku murage ritemewe.
Kugaragaza ikintu mu ikoranabuhanga ntibingana no gutunga ikintu nyacyo, ubumenyi bw'umuco cyangwa imvugo gakondo bijyana na cyo. Kubungabunga mu ikoranabuhanga bigumana inkomoko, ubuziranenge bwa metadata, imiterere n'amakuru y'uburenganzira aho bishoboka mu buryo bwa tekiniki.
13. Imisanzu y'ibigo, impushya z'urubuga n'igenzura ry'amakuru
13.1 Uruhare rw'ibigo. Aho ikigo gitanga ibyegeranyo, amafoto, amashusho, amajwi, ubushakashatsi, metadata cyangwa ibindi bikoresho, amabwiriza y'uruhare ashyirwa mu masezerano n'ikigo cyangwa mu ruhushya rwanditse rungana na yo.
13.2 Kugumana uburenganzira. Keretse inyandiko yemewe yanditse ivuga ukundi, ikigo cyangwa utanga umusanzu agumana uburenganzira afite mu buryo bwemewe ku bikoresho yatanze.
13.3 Uruhushya ruciye make ku rubuga. IRAGE ihabwa gusa uruhushya rukenewe mu buryo bwumvikana mu gutanga serivisi zumvikanyweho. Uruhushya rugaragaza intego zemewe; imbuga na serivisi byemewe; igihe n'akarere; amabwiriza yo kugera ku bintu no kubikwirakwiza; inshingano z'umutekano n'izo kubungabunga; ibisabwa mu kwitirirwa; imbibi ku gutanga uruhushya ku bandi no kubyohereza ahandi; n'uburyo bwo gusesa no kugarura amakuru. Uruhushya rwa serivisi si ukwimura ubutunzi cyangwa ububasha busesuye bw'umuco.
13.4 Nta koreshwa rya kabiri ritemewe. Imisanzu y'ibigo cyangwa iy'imiryango ntikoreshwa mu bucuruzi budafitanye isano, mu gutoza AI, mu gutanga impushya ku bandi cyangwa mu yandi makoreshwa ya kabiri nta ruhushya rukenewe.
13.5 Kugarura amakuru no kuvaho. Iyo ubufatanye n'ikigo cyangwa amasezerano ya serivisi birangiye, IRAGE ikurikiza uburyo bwumvikanyweho bwo kugarura amakuru n'inzibacyuho, hubahirijwe amategeko, amasezerano, ibishoboka mu buryo bwa tekiniki n'ibikenewe byemewe byo kubika. Uburyo bugomba gukubiyemo gusubiza cyangwa gukura ku rubuga dosiye zatanzwe; metadata n'inyandiko z'uburenganzira bijyana na zo; amakuru yo kubungabunga ahari; ibyo kwinjira n'inshingano z'inzibacyuho; gusiba cyangwa gukomeza kubika kopi; n'uko kopi zo kwitabaza n'inyandiko zisabwa n'amategeko zifatwa.
13.6 Itandukaniro ry'ibikorwa remezo. Ububiko bw'ikoranabuhanga (DR) n'Ububiko bw'ikoranabuhanga nka serivisi (DRaaS) ni serivisi zitandukanye. Uburenganzira, inshingano n'uburyo bwo gutunganya amakuru kuri buri imwe byandikwa hakurikijwe icyo ikora koko. Gutanga serivisi zo kubika cyangwa gucunga amakuru ntibigira IRAGE nyir'ibikoresho bitunganywa.
14. Imicungire ya metadata n'inkomoko
Aho bishoboka, buri nyandiko y'umurage ikubiyemo: nimero iranga umutungo; umutwe cyangwa izina risobanura; inkomoko y'umuco n'iy'ahantu; uwahanze, uwatanze umusanzu cyangwa umurinzi; ikigo cyangwa isoko; itariki cyangwa igihe cy'amateka; ururimi; ibisobanuro n'imiterere; ufite uburenganzira n'uko uburenganzira buhagaze; nimero y'uruhushya; icyiciro cyo kugera ku kintu; imikoreshereze yemewe n'ibujijwe; amateka y'inkomoko; amateka y'impinduka n'itunganywa; amakuru yo kubungabunga; n'ibishidikanywaho cyangwa amakuru ajyaho impaka bikwiye.
Metadata ubwayo ishobora kuba yoroshye kandi irindwa hakurikijwe ibyo. IRAGE ntikuraho cyangwa ngo ihimbe ku bushake inkomoko, kwitirirwa, amatangazo y'uburenganzira cyangwa imbibi zo kugera ku bintu. Amahame ya tekiniki yo guhuza ikoranabuhanga nka FAIR akurikizwa hamwe n'ibyo twiyemeje mu Mahame CARE ku bubasha, inyungu, inshingano n'imyitwarire myiza, kandi nyuma yabyo [CARE].
15. Ubusugire bw'amakuru, umutekano n'ubuzima bwite
15.1 Ingamba zo kurinda. IRAGE ishyira mu bikorwa, bitewe n'ibyago: kugenzura abinjira; uburyo bwizewe bwo kwinjira no gutanga uburenganzira; guhisha amakuru aho bikwiye; kopi zo kwitabaza n'ingamba zo kubungabunga; inyandiko z'abinjiye n'iz'itunganywa; uburyo bwo guhangana n'ibibazo; kohereza amakuru mu buryo bwizewe; kugenzura kubika no gusiba; kugenzura abatunganya amakuru bo hanze; n'isesengura ry'ibyago ku bikoresho byoroshye.
15.2 Amakuru bwite ari mu byegeranyo by'umurage. Amateka avugwa, amafoto, inyandiko z'umuryango n'ibindi nk'ibyo akenshi bigaragaza abantu bariho. IRAGE ibifata hakurikijwe Itegeko n° 058/2021 ryerekeye kurinda amakuru bwite n'ubuzima bwite mu Rwanda [L58/2021] na Politiki yayo y'ubuzima bwite. By'umwihariko, IRAGE:
- Yiyandikisha mu Biro bishinzwe kurinda amakuru bwite n'ubuzima bwite nk'ugenzura cyangwa utunganya amakuru aho amategeko abisaba.
- Ibika amakuru bwite mu Rwanda keretse ifite uruhushya cyangwa icyemezo cyo kwiyandikisha kiyemerera kuyabika cyangwa kuyohereza hanze y'u Rwanda [L58/2021 Ing. 48, 50].
- Ikoresha gusa inzira yemewe yo kohereza amakuru, harimo Ingingo z'amasezerano ngenderwaho zatanzwe n'Ibiro bishinzwe kurinda amakuru bwite n'ubuzima bwite muri Gashyantare 2024 aho zikurikizwa [DPO-SCC].
- Ishyira buri utunganya amakuru, harimo abatanga ububiko bwo kuri interineti na AI, mu masezerano yo gutunganya amakuru yujuje ubuyobozi bw'Ibiro ku ngingo z'amasezerano bwo muri Mata 2024 [DPO-GUIDE].
- Ikora isesengura ry'ingaruka ku kurinda amakuru mbere yo kohereza amakuru hanze y'igihugu cyangwa gutunganya bifite ibyago byinshi aho bisabwa.
15.3 Inshingano ebyiri zitandukanye. Ubusugire bw'umuco no kurinda amakuru bwite bifitanye isano ariko biratandukanye. Kubahiriza kimwe ntibisimbura ikindi.
16. Ubwenge bw'ubukorano n'ikoreshwa rya kabiri
16.1 Ibyo twiyemeje muri rusange. AI ishobora gufasha mu gukora kataloge, kwandukura amajwi, guhindura indimi, kuvumbura, korohereza abafite ubumuga, kubungabunga no gusobanura. Ishobora kandi kuzana ibyago byo kuvana amakuru bitemewe, kugaragaza umuco uko utari, ibyavuyemo bibogamye, gutakaza kwitirirwa, guhimba no kubyaza umusaruro mu bucuruzi.
16.2 Ibikorwa bibujijwe cyangwa bigabanyijwe. IRAGE ntiyemera cyangwa ngo yorohereze ku bushake:
- Gutoza AI ku bikoresho by'umurage bibujijwe nta ruhushya rukwiye.
- Kuvana ubumenyi butagatifu cyangwa bworoshye bigamije gukora moderi bitemewe.
- Gukora kopi zihimbano zigaragaza nabi ububasha cyangwa ubunyakuri bw'umuco.
- Gukuraho amakuru y'inkomoko n'ay'uburenganzira.
- Gukora ibicuruzwa bitemewe biturutse ku bikoresho by'umuco birinzwe.
- Gutangaza ubumenyi bw'ibanga cyangwa bubujijwe binyuze muri AI.
- Gukoresha ibikoresho by'umurage mu buryo burenga ku ruhushya, amasezerano cyangwa amategeko.
16.3 Uruhushya rwihariye. Uruhushya rwihariye kandi rugaragara rusabwa, aho bikwiye, kuri: (1) gutoza cyangwa kunoza moderi za AI; (2) gushyira imitungo y'umurage mu makusanyirizo y'amakuru yo gutoza; (3) gukora amashusho y'umuco ahimbano; (4) porogaramu za AI z'ubucuruzi; (5) gutunganywa na AI z'abandi cyangwa kohereza ahandi; na (6) ibicuruzwa bikomoka ku bumenyi gakondo. Uruhushya rusange rwo guhindura mu ikoranabuhanga, kubika, gukora kataloge cyangwa kubungabunga si uruhushya rwa AI.
16.4 Igenzura rikozwe n'abantu. Ibyakozwe hifashishijwe AI birebana no gusobanura umuco, kwitirira, ibivugwa ku mateka cyangwa ubumenyi bworoshye bisuzumwa n'abantu, kandi aho bishoboka iryo suzuma rikagiramo abarinzi, inzobere mu murage zibifitiye ubushobozi cyangwa abahagarariye ibigo bemewe.
16.5 Gukorera mu mucyo n'inkomoko. IRAGE iteza imbere kumenyekanisha uruhare rukomeye rwa AI aho bikenewe kugira ngo abakoresha batayobywa. Ibikoresho byakozwe cyangwa byahinduwe cyane na AI bigomba gutandukanywa n'inyandiko z'umwimerere.
16.6 Abatanga AI bo hanze. Mbere yo gukoresha serivisi ya AI y'abandi ku bikoresho by'umurage, IRAGE isuzuma amabwiriza yayo yerekeye gufata amakuru, kuyabika, gutoza moderi, ibanga, umutekano, ubutunzi no kuyohereza ahandi. Ibikoresho byoroshye cyangwa bibujijwe ntibihabwa ikoranabuhanga rya AI ry'abandi nta ruhushya n'ingamba zo kurinda.
16.7 Ibyakozwe na AI. Ibyakozwe na AI ntibigaragazwa nk'ubumenyi gakondo nyakuri, ibimenyetso by'amateka cyangwa imvugo zemejwe n'umuryango. Uburenganzira n'impushya by'ibikoresho by'inkomoko byitabwaho mu gusuzuma niba ikoreshwa ry'ibikomokaho ryemewe n'amategeko kandi rikurikije imyitwarire myiza.
16.8 Ihame risanzwe. IRAGE ntitoza, ntinoza kandi ntikora amakusanyirizo y'amakuru ivanye ku mitungo y'umurage keretse uruhushya ruvugwa mu gice cya 16.3 rwanditswe kuri uwo mutungo no kuri iyo ntego. Kutagira inyandiko bivuze oya.
16.9 Igitabo cy'ikoreshwa rya AI. IRAGE igira igitabo cy'ikoreshwa rya AI ku mitungo y'umurage, cyandikwamo igikoresho, intego, amakuru yakoreshejwe, nimero y'uruhushya n'umuntu wasuzumye.
16.10 Guhuza. Imikoreshereze ya AI ihuzwa na Politiki y'Igihugu ya AI y'u Rwanda yo mu 2023 n'icyo ishyira imbere ku mabwiriza y'imyitwarire myiza, ndetse n'Inama ya UNESCO ku myitwarire myiza mu bwenge bw'ubukorano [AI-POL; UNESCO-AI].
Igice cya V — Ubucuruzi, ingamba n'imiyoborere
17. Indangagaciro mu bucuruzi no ku Isoko
17.1 Gukoresha umurage ndangamuco mu bucuruzi bigomba kubahiriza indangagaciro.
17.2 IRAGE ibuza:
- Gucuruza umuco nta ruhushya.
- Kwitirira ibicuruzwa umurage mu buryo buyobya.
- Ibicuruzwa by'umuco by'ibigana.
- Kongera kugurisha mu buryo bw'ubusahuzi.
- Kubyaza inyungu umurage w'umuryango utawugarurira agaciro.
17.3 Ibikorwa by'ubucuruzi ku Isoko birebana n'umurage w'umuryango bigomba kugira imiyoborere iboneye kandi bigakurikiranwa.
18. Gusubiza, gucyura no kugarura
18.1 IRAGE ishyigikira gahunda zo:
- Gusubiza umurage mu buryo bw'ikoranabuhanga.
- Gucyura ubumenyi.
- Kugarura inyandiko z'ububiko.
- Gusana ibyangiritse ku muco.
- Ubutabera ku murage nyuma y'ubukoloni.
18.2 Guhindura umurage mu buryo bw'ikoranabuhanga bigomba gushyigikira, aho gusimbura, ibisabwa byo gusubiza ibintu bifatika aho bikenewe.
19. Kurenga ku mabwiriza no gukoresha nabi
19.1 Kurenga ku mabwiriza birimo:
- Kwiba umuco.
- Gutangaza nta ruhushya.
- Kwiyitirira ibitari ibyawe.
- Kuvogera umutungo bwite mu by'ubwenge.
- Kurenga ku ruhushya rwatanzwe.
- Gukoresha AI nabi.
- Guhindura metadata mu buryo butemewe.
- Kwitirira ibihangano mu buriganya.
19.2 Kurenga ku mabwiriza bishobora gutuma:
- Ibikubiyemo bikurwaho.
- Uburenganzira bwo kugera ku bintu bwamburwa.
- Amasezerano aseswa.
- Hacibwa ibihano by'amafaranga.
- Hakurikiranwa mu nkiko.
20. Imiyoborere n'igenzura
20.1 IRAGE ishobora gushyiraho komite isuzuma, Komite isuzuma uburenganzira n'indangagaciro ku murage ndangamuco (CHREC) ivugwa mu ngingo ya 4.14, ishinzwe:
- Kugenzura politiki.
- Isuzuma ry'indangagaciro.
- Gukemura amakimbirane.
- Kwemeza kugera ku bikoresho by'ibanga.
- Kugisha inama imiryango.
20.2 Abayigize bashobora kuba:
- Inzobere mu murage.
- Abajyanama mu by'amategeko.
- Abahagarariye imiryango.
- Abarinzi b'umuco.
- Inzobere mu ikoranabuhanga.
21. Gutanga amakuru ku mpungenge
21.1 Menyesha impungenge zerekeye kuvogera uburenganzira Ibiro bishinzwe uburenganzira n'imiyoborere bya IRAGE Corporation LLC kuri rights@irage.rw.
21.2 Ibyo umenyesha bishobora kuba birebana na:
- Ikoreshwa ritemewe.
- Amakimbirane ku bw'umutungo.
- Kuvogera uburenganzira bwo kugera ku bintu.
- Kugaragaza ibintu uko bitari.
- Ibirego by'ubusahuzi.
22. Kubahiriza amategeko no guhuza nayo
Iyi Politiki isomwa hamwe na:
- Amategeko n'amabwiriza ya DHP.
- Politiki y'ubuzima bwite ya DHP.
- Amabwiriza ya IRAGE yo kurinda abantu (safeguarding).
- Amategeko y'uburenganzira bw'umuhanzi.
- Amategeko agenga umurage ndangamuco.
- Amahame agenga uburenganzira bw'abasangwabutaka.
- Amahame mpuzamahanga y'indangagaciro.
23. Kuvugurura politiki
Iyi Politiki isubirwamo buri mwaka, cyangwa mbere yaho iyo habaye impinduka zikomeye mu mategeko, mu ikoranabuhanga cyangwa mu miyoborere y'umuco.
24. Itangazo
IRAGE yemeza ko imiyoborere y'umurage w'ikoranabuhanga igomba kurenga uburyo bworoheje bwo kuba nyir'ikintu, ikagana ku bwishingizi, ubufatanye, ubutabera n'ahazaza h'umuco hongera kubaka.
Twemera ko kurinda ubumenyi gakondo ari ukurinda urwibutso ruzima, agaciro k'umuco n'ubwenge rusange ku bisekuruza bizaza.
Twandikire
Ufite ikibazo kuri izi nyandiko, cyangwa impungenge ku buryo umurage ufatwa? Andikira itsinda ribishinzwe.